Powstania południowoafrykańskie

Fakt, że na początku XX wieku biali holenderscy kolonizatorzy tworzyli w Południowej Afryce znaczną mniejszość, nie powstrzymał ich przed kierowaniem rządem i uchwalaniem surowych, rasistowskich praw, które miały zapewnić im utrzymanie władzy w tym młodym kraju. Dzięki licznym kopalniom diamentów Południowa Afryka posiadała ogromne bogactwo, a rząd mniejszościowy chciał je zagarnąć dla siebie. Nieformalna seria ustaw i lokalnych przepisów, mających na celu nadanie rodowitym Afrykanom obywatelstwa drugiej kategorii, została w 1948 roku przekształcona w ideologię znaną jako apartheid. Czarnoskórzy obywatele nie mogli podróżować do niektórych regionów kraju bez dokumentów, małżeństwa międzyrasowe były zabronione, a wiele miejsc pracy zostało prawnie oznaczonych etykietą „Tylko dla białych”. Ostatecznie czarnoskóre osoby zostały pozbawione obywatelstwa i zmuszone do używania paszportów, aby przemieszczać się z domów do obszarów kontrolowanych przez białych. Pokojowy opór przeciwko surowej segregacji rozpoczął się niemal natychmiast. Organizowano strajki i demonstracje. Przywódcy ruchu oporu spotkali się z surowymi karami, a prawo pozwalało policji bić, więzić i torturować podejrzanych dysydentów według własnego uznania i bez procesu.

W marcu 1960 roku biała policja południowoafrykańska otworzyła ogień do protestujących w Sharpsville – miasteczku zamieszkałym przez czarnoskórych – zabijając 69 osób. W odpowiedzi Afrykański Kongres Narodowy – rewolucyjna organizacja świadomości czarnych założona, by przeciwstawić się apartheidowi – dokonał oficjalnej zmiany taktyki, przyjmując strategię celowego niszczenia własności między innymi poprzez podpalenia. Lider AKN, Nelson Mandela, założył „uMkhonto we Sizwe” (MK) – zbrojne i bojowe skrzydło partii. W 1962 roku Mandela został aresztowany i uwięziony za spisek w celu obalenia państwa i pozostał w więzieniu przez 27 lat. Pod jego nieobecność walki jednak przybierały na sile. W czerwcu 1976 roku mieszkańcy Soweto – miasteczka zamieszkałego przez czarnych – zorganizowali powstanie w proteście przeciwko przyjęciu afrikaans, języka białej mniejszości, jako oficjalnego języka edukacji. Około 20 000 protestujących, głównie studentów, przyłączyło się do akcji, a policja ponownie otworzyła ogień do nieuzbrojonego tłumu i wykazała się dużą brutalnością. Oficjalne dane mówią o 167 Afrykanach zabitych tego dnia. Jednak nieoficjalne szacunki mówią o liczbie bliższej 700. Następnego dnia biali studenci w Johannesburgu zorganizowali marsz poparcia dla protestujących, a w miasteczkach w całym kraju wybuchały zamieszki i strajki pracownicze. Nawet pod nieobecność Mandeli, MK kontynuowało działania zbrojne przeciwko rządzącej Partii Narodowej, przeprowadzając serię ataków bombowych na cele rządowe w latach 1976–1987. W obliczu presji zarówno międzynarodowej, jak i wewnętrznej, a także groźby wybuchu wojny domowej, rząd RPA potajemnie rozpoczął obustronne negocjacje z Mandelą w celu zakończenia apartheidu. 11 lutego 1980 roku Mandela został zwolniony z więzienia, co było sygnałem rychłego końca okrutnego i rasistowskiego systemu. Pierwsze demokratyczne wybory w Republice Południowej Afryki odbyły się w 1994 roku, a 10 maja tego samego roku Mandela został pierwszym czarnoskórym prezydentem tego kraju.

Ruch na rzecz zakończenia apartheidu nie był tylko ruchem politycznym, ale też ruchem globalnej świadomości, który obejmował sztukę, film, teatr i muzykę w całej afrykańskiej diasporze i poza nią. Południowoafrykańscy artyści – tacy jak legenda jazzu Hugh Masakela i autorka tekstów piosenek Miriam Makeba – bezpośrednio odnosili się w swoich pracach do trudnej sytuacji czarnoskórych mieszkańców RPA. Amerykańscy artyści muzyczni utworzyli supergrupę Artists United Against Apartheid, w skład której wchodziło kilkudziesięciu wykonawców – od Milesa Davisa przez Boba Dylana po Lionela Richie. Nagrali oni piosenkę przeciwko apartheidowi, a wydana w 1986 roku multiplatynowa płyta „Graceland” Paula Simona – stworzona we współpracy z czarnoskórymi muzykami z RPA, w tym z grupą wokalną Ladysmith Black Mambazo – pomogła zwrócić międzynarodową uwagę na sytuację w tym kraju.